اجوبة مسائل ابی ریحان البیرونی

بخشی از نسخه خطیفلسفه،پاسخ پرسشها

۱ از ۴۰۸

شناسنامه نسخه

موضوع:فلسفه،پاسخ پرسشها

پدیدآور / سراینده:

تاریخ تألیف:نامشخص

کاتب و خوشنویس:

زبان و نوع خط:عربی - خط

تاریخ کتابت:

محل کتابت:نامشخص

تعداد سطر:نامشخص

شماره ثبت:۱۱۴۹/۵۱

تعداد برگ‌ها:۴۰۸ برگ

ابعاد و اندازه:۱۳×۲۳

کتابخانه / مرکز اسناد:کتابخانه دانشگاه تهران

آغازنامه (مطلع):

قال الشیخ الرئیس هذه رسالة الی ابی ریحان محمد بن احمد البیرونی فی جواب مسائل انفذها الی من خوارزم و الحمدلله حمد الشاكرین...لك سعادة الدارین...سألت ادام الله سلامتك الا بانه عن مسائل

انجامنامه (انجام):

غیر واقعة تمت الحواس و الوهم و الفكرة و العقل و المنطق فلیست اذن بمعلوله موصوفة.

معرفی اجمالی:

پاسخ پرسشهای بیرونی است و در فهرست نسخ مصنفات با شماره ۵ یاد شده . آقای دكتر مهدوی درباره این پاسخها كه شیخ الرئیس به ۱۸ سؤال بیرونی داده ، تحقیق كافی كرده اند . و این بنده با استفاده كامل از مرقومات ایشان چند نكته كوچك را بعنوان ذیل میآورم : الف-صورت موجود این سؤال و جواب در تمام نسخه های قدیم و جدیدی كه بدست این بنده رسیده بدینگونه است كه نخست سؤال بیرونی و سپس پاسخ شیخ و آنگاه اعتراض ابوریحان بر پاسخ شیخ الرئیس نوشته (بجز در مسئله ۶و۸و۱۸ كه از ابوریحان بر پاسخ اعتراضی شیخ نقل شده). مسلماً یكی از شاگردان شیخ یا كس دیگر ، اعتراضات ابوریحان را در رساله ای كه تألیف شیخ بوده گنجانیده زیرا پیداست كه اعتراضات مجدد ابوریحان پس از آن است كه پاسخهای شیخ را دریافت كرده و شیخ خود در پایان رساله و در آخر پاسخ مسئله دهم از بیرونی خواسته است كه اگر بر این پاسخها ، باز اعتراضی دارد ، بار دیگر سؤال كند و قول داده كه اینبار بتفصیل جواب گوید . نكته ای كه بر ابهام مطلب میافزاید آنست كه در یك مورد (در پاسخ سؤال ۱۵) ، اعتراض بیرونی در اثناء پاسخ نقل شده و سپس دنباله پاسخ ادامه یافته و چنین پیداست كه پاسخ گو خود چنین كرده زیرا پس از نقل اعتراض ، گوید» ثم نعود الجواب عن المسئلة فنقول «و دنباله سخن پیش را گرفته» شگفت آنست كه در هیچ جا از نسخ بدین تضمین اشاره ای نشده و كسی در این باب سخن نگفته است. ب-شیخ الرئیس در دیباچه و در پایان این رساله از تأخیری كه در نوشتن ، ارسال پاسخها روی داده عذر خواسته و بیان عذر خود را بر عهده فقیه معصومی گذارده تا در نامه ای برای بیرونی بنویسد . و نیز در دیباچه تصریح كرده كه «برخی از كارها و پیش آمدها مرا از تفصیل جواب باز میدارد» و بهیچوجه اشارتی بدین نكرده كه «علت تأخیر در جواب مسامحه فقیه معصومی بوده» . بلكه سخن شیخ در پایان رساله بكلی با این مطلب منافات دارد زیرا شیخ میگوید : «در این پاسخها كه نوشته ام اگر باز مشكلی داری ، لازم است بار دیگر بر من منت نهی و توضیح بیشتری بخواهی تا هر چه زودتر پاسخ آنرا بفرستم ؛ و امید است كه اینبار دیگر مانند این مسائل دچار تأخیر نگردد زیرا من در این باره جز بر فقیه معصومی اعتماد نكنم ...» عین عبارت شیخ چنین است : فهذا جواب ما سالتنیه من المسائل و یحب ان اشكل علیك شیء من هذه الفصول ان تمن علی بمعاودة المطالبه بشرحها حتی اعجل فی ایضاحها و انفاذها الیك و ما عسی یتأخر تأخر هذه المسائل فانی لا ائتمن علیها الا الفقیه المعصومی مولای ایده الله اذا حدثنی بالفراغ عن نسخها كما فعل [...؟ شاید صواب : فعلت! باشد] هذه المرة. البته در پایان سخن شیخ ابهامی هست خاصه در نسخه حاضر كه اضافه ای دارد كه در دیگر نسخ نیست . در این نسخه كه بخط مرحوم میرزا طاهر تنكابنی است (نمیدانم از روی چه نسخه ای) نوشته ، پس از كلمه هذه المره ، چنین آمده «انشاءالله حملته وقت الاصدار الی الحكیم الفاضل فكتب فیه هذا الفصل فی اخره بخط یده». بنظر این نگارنده چنین میرسد كه این جمله اخیر از فقیه معصومی است كه پس از پاكنویس كردن رساله آنرا بنزد شیخ برده و او سطور نقل شده را در پایان رساله افزوده است . ج-از نوشته های مكرر شیخ در پایان جواب سؤال دهم و سؤال هیجدهم چنین پیداست كه جواب اعتراضات و سؤالات مجدد ابوریحان را نیز میخواسته است كه خود بگوید ، و در دیباچه ای كه ابوسعید احمد بن علی (یا فقیه معصومی) برای جواب به اعتراضات مجدد بیرونی نوشته نكته ایست كه این مطلب را تأیید میكند . زیرا چنین پیداست كه نویسنده ، پاسخ را از روی نوشته ای استنساخ كرده و از عدم مقابله با اصل عذر خواسته و نیز میگوید آنچه را فرستادم به پیروی از میل او فرستادم هر چند بدان معتقد نبودم-اینك متن این قسمت از دیباچه (كه بعضی از فقرات آن خالی از غرابت نیست) نقل میگردد :«فقد كتبتها علی نهایة عجل و لم یتهیالی مقابلتها فان وجد فیها تصحیفا قوم اوده و لیجهد علی اخفاء ما اورده علیه من مثل هذه الهوسات عن شخص ظله فضلا عن غیره ...؟ و انما انفذ ما انفذ اتباعا لهواه و ان لم اكن معتقد الشیء مما اقوله و لاجانحا الیه و اعوذبالله من الحور بعد الكور» بنابراین ، این پاسخها نیز شایسته است جزء مؤلفات ابن سینا شمرده شود . ۵-در پاسخ اعتراضات مجدد بیرونی كه به ابوسعید احمد بن علی یا فقیه معصومی منسوب است بتكرار از مفقود شدن جوابهاییكه بر دست ابوالقاسم فرستاده شده یاد گردیده است . چنین پیداست كه نخست رابط بین شیخ و بیرونی ابوالقاسم (شاید همان شیخ در مباحثات از او یاد كرده) بوده -در ذهن ای نگارنده این سؤال پدید آمد كه این مطلب با تاخیر در ارسال جوابی كه شیخ از او سخن گفته و وعده داده بود كه فقیه معصومی در نامه خود موجب تأخیر را بیان كند ، آیا ارتباطی ندارد . و آیا این خو

برای دیدن تصویر برگ‌ها، وارد حساب کاربری خود شوید.

ورود و مشاهده تصویر